Wybuchy złości u dzieci – jak zrozumieć i pomóc gniewnym dzieciom?

1. Przyczyny gniewu u dzieci

Biologicznie uwarunkowane predyspozycje:

obrażenia głowy lub używanie przez matkę w czasie ciąży narkotyków czy alkoholu,
niska aktywność serotoniny w mózgu,
mężczyźni są bardziej skłonni do agresji i impulsywności niż kobiety,
niepełnosprawność intelektualna, zespół nadpobudliwości z zaburzeniami uwagi oraz psychoza utrudniają kontrolowanie czynów.

Doświadczenia rodzinne:

rozstanie i strata: śmierć jednego z rodziców, rozwód, rozdzielenie dziecka od osób, które darzy miłością, to wszystko są przyczyny smutku i żalu, które dziecko często wyraża złością, nieodpowiednim zachowaniem,
wykorzystywanie i zaniedbywanie: skrzywdzone dziecko może próbować odwzajemnić się tym samym, co je spotkało. Kilkulatek, którego psychiczne potrzeby zostały zaniedbane, będzie chciał wypełnić tę lukę, choćby niestosownym zachowaniem,
odrzucenie lub zaniedbanie emocjonalne przez rodziców: dzieci, które nie dostały szansy na stworzenie więzi uczuciowej, mogą charakteryzować się niskim poziomem empatii oraz niewielką zdolnością kontrolowania impulsów,
wyniesiony z domu wzór zachowań agresywnych i przemocy: występuje u dzieci, które w rodzinie nauczyły się nękać innych, nawet jeśli przemoc w domu nie była bezpośrednio na nie skierowana.

2. Rodzicu zacznij od swojego własnego gniewu

gdy malec jest zły, staraj się swą złością nie dolewać oliwy do ognia, gdyż możesz tylko przenieść własne niezadowolenie na jego karygodne zachowanie. Czując, że rośnie w tobie nadmiar agresji, powiedz o tym spokojnym tonem: „Jestem naprawdę wściekła na ciebie, przecież mówiłam ci, że to nie jest nietłukący się wazon!”,
poszukaj wyjścia z sytuacji: jeśli dziecko wzięło puszkę z napojem, upuściło ją na podłogę, a następnie otworzyło, rozlewając całą zawartość po podłodze w kuchni, powstrzymaj się od okazywania zirytowania. Zamiast tego powiedz: „Chodź, trzeba posprzątać ten bałagan”, powiedz do siebie: „To mnie wyprowadza z równowagi, ale dam sobie radę. On jest przecież tylko dzieckiem, a ja jestem dorosły. Wylało się, można powycierać”,
daj sobie kilka minut na wyciszenie,
jeśli jesteś pod wpływem silnego stresu i jesteś bardziej skłonny do agresji, uczciwie przestrzeż przed tym dziecko. Gdybyś jednak stracił opanowanie przy dziecku, powiedz mu koniecznie, że to nie jego wina, lecz coś innego spowodowało twoje rozdrażnienie,
przeproś dziecko za własne nieodpowiednie zachowanie: „Poniosło Mnie. Nie powinienem był krzyczeć na ciebie. Mam powód, by być zły, ale krzyk nie był właściwy”.

3. Pomóż dziecku radzić sobie ze złością

hamuj agresję, nigdy na nią nie zezwalaj – gdy twój trzyletni syn bije kolegę podczas zabawy, należy go powstrzymać,
uważaj, by nie nagradzać objawów złości czy agresji: wybuch gniewu nigdy nie powinien wygrać dyskusji, spowodować zdobycia punktów albo zwrócenia uwagi na zagniewane dziecko,
złość nie może być częścią kary – nie reaguj krzykiem, tylko wyznacz dziecku stosowną karę,
kładź nacisk na zasady dobrego wychowania: dzięki przestrzeganiu ich drobne spięcia nie przeradzają się w wielkie awantury, a codzienne drobne problemy nie wiążą się z konkretnymi osobami,
ucz asertywności, podkreślając, czym różni się ona od agresywności: każdy powinien wiedzieć, jak zdecydowanie, lecz spokojnie obstawać przy swoich racjach, znaleźć uczciwe rozwiązanie trudnej sytuacji prowokującej rozdrażnienie, lecz nie należy wykorzystywać gniewu dla zastraszania czy karania,
rozwijaj u dziecka empatię: bądź wzorem i sam zachowuj się empatycznie przez zwracanie uwagi na uczucia i potrzeby; czytanie wzruszających książek lub opieka nad zwierzątkiem rozwijają u twojego dziecka empatię; strzeż się rozrywek i wpływów kulturowych wyszydzających współczucie,
dzieci różnie rozładowują napięcie: jedno dziecko uspokaja się po uderzeniu w poduszkę, podczas gdy inne staje się jeszcze bardziej złe; znajdź dla swojego syna czy córki najwłaściwszy sposób wyładowania gniewu,
przekonaj dziecko, że tylko pokojowe rozwiązanie warte jest nagrody, a tego nie da się zrobić jedynie przez zmuszenie dziecka by tak zrobiło; zademonstruj jakie korzyści płyną z negocjacji; pokaż, że przy dzieleniu się każde dziecko coś dostaje, a zmienianie się w zabawach powoduje, że wszyscy dobrze się bawią; współpraca, wywołując pozytywne odczucia, jest nagrodą samą w sobie,
wyszukaj dziecku wzorce wśród postaci pokojowo nastawionych do świata, mających autorytet i godność, lecz nieposuwających się do używania przemocy czy agresji, np. sportowcy,
ogranicz agresywnemu dziecku rozrywki propagujące przemoc, łącznie z telewizją, filmami, grami, piosenkami o napastliwych tekstach,
gdy twoje dziecko okazuje złość w akceptowany sposób (choćby nawet głośny), wysłuchaj go uważnie, zarówno słów, jak i kryjących się za nimi uczuć,
chwal dziecko za każdą próbę powstrzymania ataku złości,
rozzłoszczone dziecko może reagować wściekłością na nadmiar upomnień; nie wzniecaj jego złości swymi obszernymi wypowiedziami za każdym razem, kiedy ono traci kontrolę nad sobą.

Rodzicu powinieneś poszukać specjalisty jeśli:

swym gniewem sprawia, że stajesz się (lub obawiasz się, że się staniesz) agresywny wobec niego,
jest wystarczająco duże, by cię skrzywdzić albo szantażować psychicznie,
często bije inne dzieci,
ma w sobie agresję, która wydaje się narastać lub mimo twych usilnych starań nie zmniejsza się,
wykazuje okrucieństwo wobec zwierząt czy niszczy czyjąś własność.

Przygotowała mgr Katarzyna Czapla – psycholog.
Na podstawie książki pt. „Trudne dziecko” Janet Poland.