W dzisiejszym świecie, w którym nowoczesne technologie są nieodłącznym elementem życia dzieci, istnieje coraz większe zagrożenie dla ich prawidłowego rozwoju. Nadmierna ekspozycja na obrazy i dźwięki płynące z telewizji, komputerów i telefonów komórkowych, zwłaszcza w okresie wczesnodziecięcym, może prowadzić do wielu niepokojących objawów. Alarmującym zjawiskiem są przypadki dzieci, które w wieku 20-24 miesięcy ujawniają wiele zachowań ze spektrum autyzmu, a jedynym obciążeniem w wywiadzie jest intensywna ekspozycja na technologie. Wśród typowych objawów wyróżnić można: brak gaworzenia czy brak gestów społecznych, takich jak „pa-pa” oraz gestu wskazywania palcem, brak wspólnego pola uwagi, a także brak koncentracji na twarzy dorosłego i reakcji na własne imię. Dzieci te wykazują również wolniejszy rozwój motoryki dużej i małej, jak i praksji oralnej. Wszystkie te objawy mogą sugerować, że intensywna stymulacja cyfrowa utrudnia prawidłowy rozwój dziecka. Dlatego niezwykle istotne jest, aby stworzyć dzieciom przestrzeń do rozwoju z dala od nadmiernych technologii, stawiając na interakcje twarzą w twarz, które są fundamentem naturalnego rozwoju mowy oraz umiejętności społecznych.
Według Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP) i Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dzieci do ukończenia 2. roku życia w ogóle nie powinny korzystać z cyfrowych urządzeń, ponieważ ich mózg jeszcze nie jest rozwinięty na tyle, by mógł przetworzyć to, co tam się dzieje, nie jest w stanie niczego nauczyć się z ekranu, nie jest w stanie przetworzyć tego na działanie. Dzieci mogą być wprowadzone w świat technologii dopiero około 3. roku życia i to pod ścisłym nadzorem rodziców. Oznacza to, że rodzice powinni wspólnie z dziećmi oglądać przekazywane za pośrednictwem technologii informacje, aby pomóc im zrozumieć, co widzą i jak należy odnieść to do rzeczywistości. Dziecko w wieku 3.-5. lat nie powinno spędzać przed ekranem w ciągu dnia więcej niż 1 godzinę, najlepiej w podziale na kilka sesji, z których żadna nie powinna trwać dłużej niż 15-20 minut. AAP odradza także granie w gry w wieku przedszkolnym oraz wskazuje jako niezbędne wprowadzenie domowych zasad ekranowych. Najlepiej jednak ograniczyć czas dziecka przed ekranem do minimum, za to zapewnić mu jak najwięcej ruchu. Najlepszym rozwiązaniem jest wstrzymanie się z wprowadzaniem ekranów jak najdłużej, a już na pewno dopóki dziecko nie zacznie swobodnie budować dłuższych zdań i zadawać własnych pytań. Taki rozwój mowy świadczy o gotowości do korzystania z technologii w bardziej świadomy sposób. Jeżeli dziecko ma opóźniony lub zaburzony rozwój mowy, powinno unikać kontaktu z ekranami, aby nie pogłębiać trudności. Dzieci od 5 do 17 lat nie powinny spędzać przed ekranami więcej niż dwie godziny dziennie, pamiętając jednak o założeniu, że im mniej, tym lepiej również najlepiej w podziale na kilka sesji. W tym wieku rodzic nie musi już towarzyszyć dziecku w tej czynności. Trzeba jednak zadbać o to, by korzystanie z ekranów nie odbywało się kosztem nauki, odpoczynku, aktywności fizycznej i codziennych obowiązków. Ekrany dają wiele możliwości pozytywnej stymulacji rozwoju, jeśli dawkujemy je dziecku zgodnie z zaleceniami dla danego wieku. Prawidłowe wprowadzenie dziecka w świecie cyfrowym to dodatkowy obowiązek, a nie ulga.
Jednym z negatywnych skutków korzystania z ekranów przez dzieci mogą stać się spore problemy z koncentracją. Dzieci, które systematycznie oglądają programy w mediach cyfrowych mają kłopoty ze skoncentrowaniem się oraz utrzymaniem skupienia. Telewizja w tle również powoduje obniżony poziom uwagi podczas zabawy i zmniejsza zdolność do samodzielnej zabawy, odciąganie uwagi dziecka od innych czynności (zabawa, nauka), pojawienie się niższych jakościowo interakcji pomiędzy dorosłym a dzieckiem, zmniejszoną wydajność poznawczą dziecka, krótszy sen, słabszy rozwój językowy i poznawczy. W sytuacjach, gdy w pomieszczeniu włączony jest telewizor czy telefon komórkowy, dziecko może odbierać mowę jedynie jako dźwięk, lecz nie angażuje się w jej analizę i dedukcję. W konsekwencji, dziecko staje się „odporne” na język, a informacje językowe nie trafiają do dalszych procesów przetwarzania, ponieważ mózg uznaje je za nieistotne. Dzieci uzależnione od ekranów mogą mieć trudności z nawiązywaniem relacji rówieśniczych. Nadmierna stymulacja technologiczna, szczególnie we wczesnym okresie rozwoju, prowadzi do zmian w strukturze płata czołowego, co wpływa negatywnie na rozwój umiejętności społecznych i zdolności rozumienia. W wyniku wczesnego kontaktu z technologiami, w mózgu dzieci powstają nowe połączenia neuronowe, które co prawda pozwalają na intuicyjne korzystanie z urządzeń elektronicznych, jednakże skutkuje to przede wszystkim osłabieniem zdolności komunikacyjnych, społecznych oraz empatii, a także w prawidłowym nawiązywaniu kontaktu wzrokowego z rozmówcą.
Negatywny wpływ ekranów na rozwój dziecka objawia się też w postaci problemów ze snem. Wynika to przede wszystkim ze zbyt dużej ilości docierających do nich bodźców, a także niebieskiego światła emitowanego przez ekrany. Światło to hamuje wydzielanie przez organizm melatoniny, która odpowiada za właściwą regulację rytmu dobowego oraz utrzymanie prawidłowego cyklu czuwania i snu. W przypadku starszych dzieci na kłopoty ze snem mogą też wpływać smutne, straszne i poruszające treści obecne w programach. Zaleca się unikać oglądania ekranu na co najmniej godzinę przed snem.
Korzystanie z ekranów wpływa również negatywnie na wzrok dziecka. Dzieci zwykle intensywnie wpatrują się w ekran i mrugają rzadziej niż dorośli. To może prowadzić do suchości, zaczerwienienia, a nawet bólu oczu oraz niewyraźnego widzenia, co w konsekwencji może wiązać się z koniecznością noszenia okularów.
Współczesne badania wskazują na coraz częstszy kontakt dzieci z nowoczesnymi technologiami jako jedną z przyczyn opóźnionego rozwoju mowy. Dzieci poniżej 2. roku życia nie są w stanie uczyć się słów z bajek. Przysłuchiwanie się programom telewizyjnym nie sprawia więc, że dziecko poznaje nowe słownictwo i zwroty. To wszystko prowadzi do zaburzenia procesu rozwoju mowy u najmłodszych dzieci i może skutkować zmniejszeniem liczby wypowiadanych przez nie słów.
Ważnym elementem rozwoju dziecka jest rozbudzanie w nim kreatywności. Zabawy w naśladowanie postaci czy zwierząt, układanie klocków, malowanie, lepienie z ciastoliny czy nawet spacer, pomagają ją rozwijać. Wpływ oglądania bajek na rozwój dziecka w zakresie kreatywności jest negatywny. Mocne bodźce z telewizora mogą wytrącać dziecko z ustalonego rytmu, co przekłada się między innymi na problemy ze skupianiem się na zabawie, przerywanie jej czy częstsze porzucanie jednych i szukanie nowych zabawek. Poza tym bajki i programy pokazują dziecku określony i „odgórny” obraz rzeczywistości, co również zmniejsza kreatywność i zniechęca do używania wyobraźni.
Dalszymi skutkami korzystania z ekranów może być nadmierne komunikowanie się krzykiem/płaczem, trudności w zakresie rozumienia, brak zabawy tematycznej, nadpobudliwość, trudności w rozumieniu emocji, brak zainteresowania książeczkami/układankami.
Dzieci nie powinny spożywać posiłków przed ekranem i bajka nie powinna być zachęceniem do jedzenia. Oglądanie ekranów w czasie jedzenia sprawia, że dziecko robi to mechanicznie i nie skupia się na tej czynności. W najgorszym przypadku może to prowadzić do występowania zaburzeń odżywiania. Dzieci obserwują dorosłych i jeśli widzą, że podczas spożywania posiłku rodzice korzystają z telefonu, to one zapewne też będą się go domagać. Dzieci powinny widzieć, że wspólne posiłki to czas celebrowania bycia razem i czas rozmowy, podczas którego nie powinniśmy oglądać telewizji czy korzystać z telefonu.
Teoria społecznego uczenia się Alberta Bandury mówi o tym, że człowiek uczy się poprzez obserwację. Dziecko, widząc dorosłych spędzających mnóstwo czasu przed telewizorem czy wpatrzonych w telefon, uzna to za zachowanie normalne i pożądane. Jeżeli rodzic nie odrywa oczu od ekranu, nie należy się dziwić, że i dla dziecka kontakt z ekranem będzie ważny jak tlen.
Wpływ oglądania bajek na rozwój dziecka może być bardzo szkodliwy, dlatego należy zadbać o mądre i rozsądne gospodarowanie czasem dziecka przed telewizorem. Należy zwrócić uwagę nie tylko na to, kiedy dziecko może oglądać bajki, ale i w jaki sposób powinno to robić. Należy przestrzegać zaleceń, a oglądanie ekranów przez dziecko będzie bezpieczne i przyjemne. Współczesne technologie, choć niezbędne w wielu aspektach życia, nie mogą zastępować doświadczeń językowych i społecznych, które są niezbędne do prawidłowego rozwoju dziecka. Dlatego tak istotne jest, by rodzice i wychowawcy świadomie kreowali przestrzeń do interakcji werbalnych i ograniczali czas spędzany z mediami, dając dzieciom szansę na rozwój pełnego potencjału intelektualnego i emocjonalnego.
Bibliografia:
- Cieszyńska J., Korendo M., Wczesna interwencja terapeutyczna i logopedyczna. Stymulacja rozwoju dziecka. Od noworodka do 6 roku życia, Kraków 2007.
- Amerykańska Akademia Pediatrii, (2016), Media and Young Minds, Pediatrics, vol. 138(5) [online, dostęp dn. 09.05.2023].
- World Health Organization, (2019), Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age, Geneva: World Health Organization [online, dostęp dn. 09.05.2023].
- Bigaj M., Wychowanie przy ekranie. Jak przygotować dziecko do życia w sieci?, Wydawnictwo W.A.B, Warszawa 2023.
- Spitzer M., Cyfrowa demencja. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci, przeł. A. Lipiński, Wydawnictwo Dobra Literatura, Słupsk 2013.
- Eliot L., Co tam się dzieje? Jak rozwija się mózg i umysł w pierwszych pięciu latach życia, Poznań 2003.
Opracowała:
Adrianna Dzień – pedagog specjalny, oligofrenopedagog, terapeuta pedagogiczny