O wadliwej można mówić wtedy, gdy różni się ona od wymowy będącej w powszechnym użyciu. Należy odróżnić wady wymowy od nieukończonego rozwoju wady mowy. Nieukończony rozwój mowy charakteryzuje się wymową właściwą dla wcześniejszych okresów życia dziecka. W przypadku nieukończonego rozwoju mowy może nastąpić oczywiście nie w każdym przypadku samoistna poprawa wymowy, natomiast w przypadku wady wymowy np. dyslalia nie można na to liczyć konieczna jest interwencja logopedy i im wcześniej ona nastąpi, tym skuteczniejsza jest terapia logopedyczna.
Najczęściej występujące wady wymowy u dzieci poniżej 6 roku życia
Do najczęstszych występujących wad wymowy u dzieci poniżej 6 roku życia, wymagających interwencji logopedy, zaliczamy dyslalie o charakterze deformacji zniekształcenia brzmienia głosek, w wyniku czego powstają dźwięki nie należące do zasobu głosek języka polskiego.
- Seplenienie międzyzębowe dotyczy może głosek s,z,c,dz,ć,ń,dź, sz,ć,cz,dż w czasie wymowy język wsuwa się między zęby
- Seplenienie boczne dotyczy wymienionych powyżej głosek, język ułożony jest niesymetrycznie, dźwiękom towarzyszy charakterystyczne nie przyjemne dla ucha brzmienie
- Seplenienie wargowe dotyczy także wyżej wymienionych głosek, język nie bierze udziału w ich wymowie. Głoski wymawiane są wargami charakterystycznie wysuniętymi do przodu, jak przy dmuchaniu
- Reranie dotyczy głoski r zamiast drga czubka języka głoska ta może być wymawiana poprzez drgania języczka podniebienia, warg, policzków
- Ubezźwięcznianie polega na wymawianiu głosek dwicznych bezdźwięcznie, bez drga wiązadeł głosowych, np. bada pada, domek tomek
- Nosowanie głoski nosowe m, mi, n, ni, ę, wymawiane są jak ustne i odwrotnie ustne z poszumem nosowym.
Wady wymowy u dzieci powyżej 6 roku życia
U dzieci powyżej 6 roku życia do wad wymowy, wymagających interwencji logopedy zaliczamy dyslalie o charakterze substytucji głosek trudniejszych do wymówienia głoskami łatwiejszymi.
- Seplenienie dotyczy głosek s, z, c, dz, ć, ń, dź, sz, ń, cz, dż głoski te zamieniane mogą być w obrębie tych trzech szeregów, np. szkoła skoa koa, sanki czanki anki, ma czma cma itp.
- Nieprawidłowa realizacja głoski r głoska ta może być zastąpiona głoską l j, np. ryba lyba jba, rak lak jak
- Nieprawidłowa artykulacja głosek k, g głoski te zastępowane są głoskami t d, np. Kasia Tasia, garnek darnek.
Natomiast wszelkie zastępowanie głosek trudniejszych do wymówienia głoskami łatwiejszymi np. sanki sianki, szkoła skoa, rak lak, będące przejawem nieukończonego rozwoju mowy nie traktujemy jako wady wymowy. Mimo to czasami potrzebna jest konsultacja logopedyczna i stymulacja rozwoju mowy.
Inne problemy wymagające konsultacji
Konsultacji logopedycznej wymaga ponadto opóźnienie rozwoju mowy brak mowy czynnej po ukończeniu 3 roku życia, niepłynność mowy bez względu na wiek dziecka.
Jąkanie to jedna z najbardziej przykrych wad wymowy przejawiająca się zaburzeniami komunikacji słownej, trudności w zachowaniu płynności mowy na skutek nadmiernych skurczów mięśni oddechowych, fonacyjnych i artykulacyjnych.
- Najczęściej oznacza to powtarzanie tata tata tata kupi mi mi, przeciąganie cz aaaasami maaam kkkatar, pauzy chcoglda..telewizj, zatrzymanie toku mowy pozwala na chwil odpoczynek, wypelniacze, embololalia ja yyyy kupi yyyy ten yyyy chleb, problemy z oddychaniem częste wdechy, zachłystywanie się powietrzem, wspomuki skurcze mięśni, twarzy, szyi, tułowia lub kończyn, unikanie kontaktu wzrokowego.
Początkowo jąkanie ma postać łagodną i osoba jąkająca się nie zawsze ma świadomość istnienia niepłynności mowy. W wyniku niekorzystnych warunków lub niewłaściwego zachowania otoczenia rówieśnicy, rodzice utrwala się ono stając się poważnym problemem. Konieczność porozumiewania się jest odczuwana przez osoby jąkające się jako ciąg przykrych przeżyć. W konsekwencji pojawia się frustracja i lęk przed mówieniem. Objawy mogą znikać lub ulega złagodzeniu bądź nasila się w chwilach silnego napięcia psychicznego np. podczas mówienia w dużej grupie, w czasie rozmowy przez telefon. Większość osób jąkających się podziela opinię, że ukryte aspekty jąkania lęk, zakłopotanie, zażenowanie, wstyd, napięcie wpływają na utratę pewności siebie i wiary we własne możliwości. Najtrudniejszy dla osoby jąkającej się jest strach przed wystąpieniem jąkania i reakcją otoczenia. Na poziom lęku wpływa również to, jak osoba jąkająca się postrzega siebie.
Opracowała mgr Anna Szmit – logopeda