Celem diagnozy psychologicznej, niezależnie od kontekstu wykonywania usługi diagnostycznej, jest pomoc w rozwiązaniu problemu klienta.
W poradni psychologiczno-pedagogicznej najczęstszym celem podejmowanej diagnozy psychologicznej jest wyjaśnienie przyczyn trudności dziecka w uczeniu się lub w zachowaniu, określenie indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz indywidualnych możliwości psychofizycznych dziecka.
W procesie diagnozy wyjaśnia się mechanizmy funkcjonowania dziecka lub nastolatka w odniesieniu do zgłaszanego problemu wraz z przekazaniem wniosków i wskazówek do dalszej pracy wynikających z dokonanej diagnozy.
W przypadku diagnozy wykonywanej dla potrzeb edukacji, cele diagnozy psychologicznej są ściśle powiązane z przepisami MEiN, regulującymi pracę poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz szkół. Wyniki procesu diagnostycznego ujmowane są w formalnym dokumencie mającym postać pisemnej informacji, opinii lub orzeczenia i wydawane są rodzicowi lub opiekunowi prawnemu lub pełnoletniemu uczniowi na jego wniosek.
Proces diagnozowania ma charakter wieloaspektowy. Każdy zgłoszony problem ma swoją specyfikę, która wpływa na dobór przez psychologa czynności diagnostycznych. Podczas procesu diagnostycznego psycholog dodatkowo uwzględnia fakt, że w procesie diagnozy uczestniczy dziecko, co niesie ze sobą absolutną konieczność dostosowania procedur do wieku i poziomu rozwojowego, a także ewentualnej niepełnosprawności.
Podstawowymi formami badawczymi są wywiad, rozmowa, obserwacja oraz testy psychologiczne. W procesie diagnostycznym psycholog używa testów i kwestionariuszy, stosując metody, które są wystandaryzowane i rzetelne, dające możliwość odniesienia wyniku do norm wiekowych. Stosowane testy psychologiczne służą do oceny rozwoju intelektualnego, emocjonalnego, społecznego czy językowego.
Trafna diagnoza jest podstawą do dalszych działań w stosunku do dziecka, jego rodziny, środowiska szkolnego i rówieśniczego. Niekiedy po jej dokonaniu konieczna jest jeszcze konsultacja u innego specjalisty np. pediatry, psychiatry, audiologa, endokrynologa, okulisty, aby wykluczyć inne choroby i zaburzenia. Uzyskane w procesie diagnozy informacje stanowią podstawę do udzielania dalszych porad i wskazówek rodzicom dziecka w celu wspierania jego rozwoju. Diagnoza psychologiczna pozwala także – szczególnie nastolatkom- na lepsze poznanie i zrozumienie sobie, co może być wstępem do psychoterapii lub innej formy pomocy psychologicznej.
W poradni psychologiczno-pedagogicznej prowadzona jest także diagnoza małych dzieci (od urodzenia do podjęcia nauki w szkole), szczególnie z grup ryzyka. Diagnoza ma charakter funkcjonalny polegający na określeniu profilu psychoedukacyjnego na podstawie skonstruowanych kwestionariuszy wywiadu z rodzicem. Ma ona na celu określenie poziomu funkcjonowania dziecka w poszczególnych sferach rozwojowych. Określa mocne i słabe strony dziecka, wskazuje deficyty oraz potencjał rozwojowy. Doskonale nadaje się do konstruowania programów terapeutycznych dla dzieci wymagających wspomagania rozwoju. Samo badanie małego dziecka polega na wykonywaniu przez nie różnych zadań, które są dostosowane do jego wieku i często mają charakter zabawy. Diagnoza może być również poszerzona o obserwację dziecka w grupie rówieśniczej.
W wyniku diagnozy rodzic, w zależności od potrzeb, oprócz pisemnego dokumentu, otrzymuje informację o prowadzonych w poradni różnych formach terapii i wsparcia.
Należy pamiętać, że psychologa obowiązuje zawodowy kodeks etyczny i musi on działać zgodnie z nim. Obowiązuje go dyskrecja, jest zobowiązany do zachowania tajemnicy zawodowej. W przypadku realnego zagrożenia zdrowia i życia osoby zgłaszającej się do niego, psycholog zobowiązany jest do podjęcia działań interwencyjnych.
w oparciu o:
- Standardy diagnozy psychologicznej w edukacji dla psychologów pracujących w poradniach psychologiczno-pedagogicznych i szkołach,
- Diagnoza specjalnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych dzieci i młodzieży – Standardy, wytyczne oraz wskazówki do przygotowywania i adaptacji narzędzi diagnostycznych dla dzieci i młodzieży z wybranymi specjalnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi. pod red. Kazimiery Krakowiak, Ośrodek Rozwoju Edukacji Warszawa 2017.
Diagnoza pedagogiczna służy ocenie umiejętności przedszkolnych i szkolnych dziecka. Pozwala na zweryfikowanie przyczyn trudności dziecka w nabywaniu wiedzy i umiejętności, ustalenie przyczyn niepowodzeń szkolnych ucznia oraz sprawdzenie uzdolnień i wyróżniających umiejętności dziecka / ucznia. U dzieci szkolnych dotyczy głównie określenia poziomu opanowania techniki i tempa głośnego czytania, rozumienia tekstu czytanego cicho i głośno, umiejętności pisania ze słuchu, z pamięci, przepisywania, umiejętności redagowania samodzielnych wypowiedzi ustnych i pisemnych. Ocenia zasób umiejętności szkolnych z języka polskiego i matematyki. Opisuje również wpływ zaburzeń funkcji percepcyjno-motorycznych na procesy uczenia się i funkcjonowanie dziecka / ucznia. Dodatkowo ocenia motywację do wysiłku umysłowego i pokonywania trudności, poziom zaangażowania w pracę, wytrwałość, podatność na czynniki rozpraszające, organizację własnego działania, reakcje na porażki, umiejętność korzystania ze wskazówek i wsparcia diagnosty. Ma to na celu opisanie bieżącego poziomu wiadomości i umiejętności na danym etapie rozwoju dziecka, wyjaśnienie przyczyn ewentualnych niepowodzeń szkolnych oraz wskazanie sposobów pracy z dzieckiem / uczniem. Diagnoza pedagogiczna opiera się także na obserwacji zachowania dziecka w sytuacjach zadaniowych i społecznych, wywiadzie z rodzicami, analizie wytworów dziecka, badaniach diagnostycznych np. testach i rozmowie z dzieckiem oraz analizie dostarczonej przez rodziców dokumentacji dziecka, w tym informacji uzyskanych z przedszkola / szkoły.
Diagnoza pedagogiczna prowadzona w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej obejmuje:
- ocenę rozwoju psychomotorycznego dzieci w wieku przedszkolnym,
- ocenę gotowości szkolnej,
- określenie poziomu rozwoju funkcji percepcyjnych ( funkcje wzrokowo – przestrzenne i wzrokowo – ruchowe oraz słuchowo – językowe, motoryka duża i mała, w tym sprawność grafomotoryczna, orientacja w schemacie ciała i kierunkowo – przestrzenna),
- ocenę podstawowych umiejętności szkolnych, w tym czytania, pisania i liczenia,
- ryzyko specyficznych trudności w uczeniu się (dzieci przedszkolne i na I etapie edukacyjnym),
- specyficzne trudności w uczeniu się (II etap edukacyjny) – dysleksji (trudności w czytaniu, w aspekcie tempa, techniki i rozumienia czytanych treści), dysortografii (trudności z opanowaniem poprawnej pisowni), dysgrafii (problemy w opanowaniu pożądanego poziomu graficznego pisma) oraz dyskalkulii (trudności w nabywaniu kompetencji matematycznych),
- uogólnione trudności w nauce,
- szczególne uzdolnienia.
- Stopień trudności zadań diagnostycznych dostosowany jest do wieku dziecka, ucznia oraz podstawy programowej.
Diagnoza pedagogiczna zawiera informację o tym, jak obecnie radzi sobie dziecko, co powinno umieć, nad czym należy pracować. Pedagog zawiera w niej zalecenia dla nauczycieli uczących dziecko oraz rodziców, którzy pracują z nim w domu. Wskazania te zwykle poparte są przykładowymi ćwiczeniami w postaci zadań, które mogą pomóc dziecku w rozwijaniu uzdolnień i potencjału poznawczego, w przezwyciężaniu trudności szkolnych, w ukierunkowaniu pracy np. z uczniem zdolnym ( rozwijanie jego talentów i pasji). Diagnoza pedagogiczna jest cennym źródłem informacji dla rodziców, pedagoga szkolnego i nauczycieli. Może być również użyteczna dla sądu rodzinnego, opieki społecznej czy innych instytucji, dbających o dobro dziecka. Diagnoza jest niezbędna, aby skuteczna była terapia pedagogiczna, kompensacja deficytów rozwojowych i profilaktyka.
Diagnoza logopedyczna pozwala na ocenę poziomu rozwoju mowy i umiejętności komunikacyjnych dziecka, sprawności i budowy aparatu artykulacyjnego, a także innych funkcji, które są niezbędne dla prawidłowego rozwoju mowy dziecka.
Podczas diagnozy logopeda przeprowadza wywiad, ocenia sprawność i budowę anatomiczną narządów mowy, bada słuch fonologiczny i fonetyczny, sprawdza poprawność artykulacji, poziom rozwoju językowego dziecka (słownictwo bierne i czynne, gramatykę, budowanie wypowiedzi słownych). Jeśli istnieje taka potrzeba, logopeda zaleca badanie psychologiczne i/lub lekarskie.
Na podstawie diagnozy logopedycznej udzielane są rodzicom wskazówki do pracy z dzieckiem, a jeżeli zachodzi potrzeba opracowywany zostaje program terapii.
Diagnozę logopedyczną można przeprowadzić w każdym wieku w celu zalecenia właściwego postępowania terapeutycznego z dzieckiem.
Diagnoza predyspozycji zawodowych pozwala określić potencjał zawodowy młodej osoby, jej cechy osobowości, zainteresowania, uzdolnienia oraz mocne i słabe strony, które są istotne w kontekście planowania kariery edukacyjno-zawodowej.
Predyspozycje zawodowe bada doradca zawodowy przy pomocy specjalnych testów.
Diagnoza predyspozycji zawodowych w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej odbywa się w formie indywidualnej lub grupowej. Przeznaczona jest dla uczniów ostatnich klas szkół podstawowych oraz dla młodzieży ze szkół ponadpodstawowych.
Celem tej diagnozy jest odkrycie zasobów, możliwości (w tym intelektualnych i zdrowotnych), preferencji i predyspozycji tak, by pomóc młodemu człowiekowi dokonać trafnego wyboru zawodu i szkoły.